Misschien herken je het wel. Je neemt je voor om voortaan duidelijker je grenzen aan te geven, minder rekening te houden met wat anderen van je vinden of niet langer overal verantwoordelijk voor te zijn. Je weet inmiddels heel goed dat je jezelf regelmatig voorbijloopt en toch gebeurt het opnieuw. Je zegt ja terwijl je nee bedoelt, je blijft nadenken over een gesprek dat allang voorbij is of je voelt je schuldig wanneer je eindelijk eens voor jezelf kiest. Achteraf begrijp je precies wat er gebeurde, maar op het moment zelf lijkt het alsof je nauwelijks een andere keuze hebt.
In mijn praktijk spreek ik regelmatig mensen die dit ervaren. Vaak zijn het mensen die veel over zichzelf hebben nagedacht en inmiddels behoorlijk goed kunnen uitleggen waar hun gedrag vandaan komt. Toch lukt het niet om dat gedrag daadwerkelijk te veranderen. Dat kan frustrerend zijn, zeker wanneer je het gevoel krijgt dat je beter zou moeten weten. Maar begrijpen waarom je iets doet, betekent nog niet automatisch dat je ook anders kunt reageren. Er zit soms een behoorlijk verschil tussen wat je verstandelijk begrijpt en wat je emotioneel ervaart wanneer je opnieuw in een vertrouwde situatie terechtkomt.
Veel van onze gedragspatronen ontwikkelen zich gedurende ons leven. De manier waarop we vroeger met spanning, verwachtingen, kritiek of afwijzing leerden omgaan, kan later een vanzelfsprekende reactie worden. Misschien ontdekte je al jong dat aanpassen hielp om conflicten te voorkomen, dat hard werken waardering opleverde of dat je gevoelens beter voor jezelf kon houden. Wat ooit een begrijpelijke manier was om met omstandigheden om te gaan, kan op latere leeftijd juist belemmerend worden.
Gedrag ontstaat niet zomaar
Iemand die voortdurend anderen tevreden probeert te houden, doet dat bijvoorbeeld niet altijd omdat hij geen grenzen wil stellen. Soms roept het aangeven van een grens zoveel ongemak of schuldgevoel op dat aanpassen op dat moment gemakkelijker voelt. Het gedrag levert op korte termijn rust op, maar zorgt er op langere termijn voor dat iemand steeds verder van zijn eigen behoeften verwijderd raakt. Hetzelfde zie je bij mensen die alles onder controle proberen te houden, voortdurend bevestiging zoeken of moeilijk kunnen ontspannen zolang er nog iets gedaan moet worden. Achter deze gedragingen kunnen verschillende ervaringen en overtuigingen schuilgaan, die voor de persoon zelf lang niet altijd direct herkenbaar zijn.
Juist daarom vind ik het belangrijk om niet alleen naar het zichtbare gedrag te kijken, maar ook naar wat daaronder ligt. Welke betekenis heeft een bepaalde situatie voor iemand? Wat maakt dat een reactie zo vanzelfsprekend voelt? En welke ervaringen hebben eraan bijgedragen dat dit patroon is ontstaan? Daarbij gaat het niet om het zoeken naar een schuldige in het verleden, maar om het begrijpen van de ontwikkeling van gedrag. Want wanneer je begrijpt waarom iets ooit noodzakelijk of behulpzaam voelde, ontstaat er vaak ook meer ruimte om anders naar jezelf te kijken.

Je verstand begrijpt het, maar je gevoel reageert nog anders
Een cliënt kan tijdens een gesprek tot het inzicht komen dat hij voortdurend bevestiging zoekt omdat hij vroeger weinig waardering heeft ervaren. Dat inzicht kan veel verklaren en soms zelfs opluchting geven. Maar wanneer zijn leidinggevende de volgende dag kritiek uit, kan dezelfde onzekerheid onmiddellijk terugkeren. Het verstand begrijpt inmiddels wat er gebeurt, terwijl de vertrouwde emotionele reactie nog aanwezig is.
Dat heeft onder andere te maken met de manier waarop ervaringen en reacties door herhaling met elkaar verbonden raken. Wanneer bepaalde situaties jarenlang spanning hebben opgeroepen, kan iemand al reageren voordat hij bewust heeft onderzocht wat er werkelijk aan de hand is. Een kritische blik wordt dan bijvoorbeeld onmiddellijk ervaren als afwijzing, terwijl daar objectief gezien helemaal geen sprake van hoeft te zijn. De reactie wordt niet uitsluitend bepaald door de situatie van dat moment, maar ook door de betekenis die iemand eraan heeft leren geven.
In therapie besteden we daarom aandacht aan zowel het denken als het voelen en handelen. Niet om iedere reactie uitgebreid te analyseren, maar om beter te begrijpen wanneer oude verwachtingen invloed krijgen op nieuwe situaties. Dat onderscheid is belangrijk. Want pas wanneer iemand leert herkennen dat een vertrouwde emotionele reactie niet automatisch iets zegt over de werkelijkheid van vandaag, kan er ruimte ontstaan om bewuster te reageren.
Waarom verandering soms juist spanning oproept
Wat mensen regelmatig onderschatten, is dat verandering niet altijd onmiddellijk prettig voelt. Wanneer je jarenlang gewend bent geweest om anderen tevreden te houden, kan het aangeven van een grens aanvankelijk juist onrust veroorzaken. Je kunt gaan twijfelen of je niet te hard bent geweest, of de ander boos op je is en of je het misschien toch anders had moeten aanpakken. Het oude gedrag voelde vertrouwd, terwijl het nieuwe gedrag nog onzekerheid oproept.
Die spanning betekent niet automatisch dat je iets verkeerd doet. Soms laat het vooral zien hoe sterk een bepaald patroon onderdeel is geworden van je dagelijkse functioneren. Tegelijkertijd is het belangrijk om zorgvuldig te onderzoeken of een verandering passend en veilig is binnen de omstandigheden waarin iemand leeft. Niet iedere situatie vraagt om direct grenzen stellen of confronteren. Soms is het verstandiger om eerst te werken aan zelfvertrouwen, emotionele stabiliteit of het herkennen van de eigen behoeften.
Verandering vraagt daarom niet alleen om inzicht, maar ook om oefening, geduld en de bereidheid om nieuwe ervaringen op te doen. Daarbij kunnen kleine stappen uiteindelijk veel betekenis hebben. Het gaat niet om het plotseling veranderen van je persoonlijkheid, maar om het ontwikkelen van meer keuzevrijheid in situaties waarin je voorheen vooral automatisch reageerde.
Een voorbeeld uit de praktijk
Stel je iemand voor die op zijn werk voortdurend extra taken op zich neemt. Collega’s weten dat ze op hem kunnen rekenen en zijn leidinggevende waardeert zijn inzet. Toch merkt hij dat hij steeds vermoeider raakt en thuis nauwelijks nog energie overhoudt. Hij begrijpt dat hij vaker nee zou moeten zeggen, maar iedere keer wanneer iemand hem iets vraagt, voelt hij zich verantwoordelijk om te helpen.
Tijdens de gesprekken wordt duidelijk dat zijn verantwoordelijkheidsgevoel niet uitsluitend voortkomt uit betrokkenheid bij zijn werk. Hij heeft ook geleerd om zijn eigen waarde sterk te verbinden aan wat hij voor anderen kan betekenen. Wanneer iemand tevreden over hem is, geeft dat bevestiging. Wanneer hij een verzoek afwijst, ontstaat juist onzekerheid. Hierdoor blijft hij zichzelf aanpassen, ook wanneer hij inmiddels beseft dat dit ten koste gaat van zijn eigen welzijn.
In een therapeutisch traject kunnen we onderzoeken hoe deze overtuigingen zijn ontstaan, welke gevoelens ermee verbonden zijn en waarom bepaalde situaties zoveel spanning oproepen. Tegelijkertijd kijken we naar het dagelijks functioneren. Wat gebeurt er precies wanneer een collega iets vraagt? Welke gedachten komen onmiddellijk naar boven? Wat voelt hij wanneer hij overweegt nee te zeggen? En hoe kan hij leren om niet direct vanuit zijn vertrouwde reactie te handelen?
Een eerste stap kan zijn dat hij zichzelf toestaat om niet onmiddellijk antwoord te geven, maar eerst te onderzoeken of hij daadwerkelijk ruimte heeft om een extra taak op zich te nemen. Daarmee verandert niet ineens zijn hele gedragspatroon, maar ontstaat er wel een moment waarin hij bewuster kan kiezen. Het voorbeeld laat zien hoe therapeutische verdieping en praktische toepassing elkaar kunnen versterken.
Therapie en coaching kunnen elkaar aanvullen
In mijn werk combineer ik therapeutische verdieping met praktische coaching. We onderzoeken waar bepaalde gevoelens en gedragspatronen vandaan komen, terwijl we tegelijkertijd kijken hoe je daar in het dagelijks leven anders mee kunt omgaan. Dat betekent niet dat ieder gesprek volledig over het verleden moet gaan of dat er voortdurend praktische opdrachten nodig zijn. De begeleiding sluit aan bij wat iemand op dat moment nodig heeft en aankan.
Soms ligt de nadruk op het onderzoeken van ervaringen die nog altijd invloed hebben op het zelfbeeld, de emotionele reacties of de manier waarop iemand relaties aangaat. Op andere momenten is het juist belangrijk om stil te staan bij een concrete gebeurtenis van die week, waarin een vertrouwd patroon opnieuw zichtbaar werd. Door beide met elkaar te verbinden, wordt het mogelijk om inzichten niet alleen tijdens een gesprek te ervaren, maar ze ook buiten de behandelkamer betekenis te geven.
Wanneer ingrijpende of belastende ervaringen een belangrijke rol spelen, kan EMDR binnen een passend behandeltraject worden ingezet om de emotionele lading van specifieke herinneringen te helpen verminderen. Niet ieder gedragspatroon vraagt om EMDR en niet iedere klacht heeft dezelfde oorsprong. Daarom kijk ik altijd naar de persoon achter de klacht en naar wat in diens situatie passend is.
Veranderen betekent niet dat je iemand anders moet worden
Wat ik regelmatig zie, is dat mensen vooral proberen hun ongewenste gedrag onder controle te krijgen. Ze willen minder gevoelig zijn, sterker worden of eindelijk eens stoppen met piekeren. Maar verandering begint wat mij betreft niet bij het afwijzen van wie je bent. Het begint bij begrijpen waarom je doet wat je doet, welke functie dat gedrag heeft gehad en of het je vandaag nog helpt.
Vanuit mijn C.R.E.S.®-methodiek besteed ik aandacht aan veiligheid, persoonlijke regie, het herkennen en uiten van gevoelens en het ontwikkelen van meer stabiliteit. Niet als een vast stappenplan dat voor iedereen hetzelfde is, maar als een manier om zorgvuldig te kijken naar wat iemand nodig heeft om verder te komen. Daarbij vind ik het belangrijk dat mensen hun eigen keuzes blijven maken. Als therapeut kan ik helpen om gedrag en gevoelens inzichtelijk te maken, vragen stellen die tot nieuwe inzichten leiden en mogelijkheden onderzoeken, maar uiteindelijk gaat het erom dat iemand zelf opnieuw richting kan geven aan zijn leven.
Soms zit de eerste verandering niet in een grote beslissing, maar in een klein moment waarop je merkt dat je opnieuw automatisch ja wilt zeggen en jezelf voor het eerst afvraagt of je dat eigenlijk wel wilt. Dat lijkt misschien weinig, maar juist daar ontstaat ruimte om een andere keuze te maken.

Je hoeft niet te blijven doen wat je altijd hebt gedaan
Wanneer je al jarenlang tegen dezelfde patronen aanloopt, kan het voelen alsof ze nu eenmaal bij je horen. Toch hoeft gedrag dat ooit is aangeleerd niet voor altijd bepalend te blijven. Verandering vraagt vaak meer dan alleen wilskracht of goede voornemens. Het vraagt aandacht voor de ervaringen, gevoelens en overtuigingen die je gedrag beïnvloeden, en de mogelijkheid om stap voor stap nieuwe ervaringen op te doen.
In mijn praktijk in Eindhoven begeleid ik volwassenen die vastlopen door angst, stress, onverwerkte ervaringen en terugkerende gedragspatronen. Mijn aanpak is persoonlijk, analytisch en praktisch. We kijken niet alleen naar wat je wilt veranderen, maar vooral naar wat je daarin tot nu toe heeft tegengehouden.
Herken je jezelf in dit verhaal? Dan ben je welkom om vrijblijvend contact met me op te nemen. We kunnen samen bespreken waar je tegenaan loopt en of mijn manier van werken bij je past.
Serge Speleman – Analytisch therapeut, EMDR-therapeut en coach
Selectiv Counseling – Eindhoven en online


