De verborgen taal van het lichaam: hoe systemische opstellingen helpen bij aanhoudende lichamelijke klachten

Aanhoudende lichamelijke klachten (ALK) kunnen je dagelijks leven behoorlijk beïnvloeden en je langzaam uitputten. Twijfels over wat je (niet) gedaan hebt waardoor het ontstaan zou kunnen zijn. Frustratie omdat niets lijkt te helpen. Je probeert van alles, zoekt naar antwoorden. Toch blijft er iets knagen: “Er moet toch iets zijn wat ik nog niet zie?”. Deze onverklaarde lichamelijke klachten werden in het verleden ook wel ‘psychosomatische klachten’ genoemd. Een niet zo fijne verwijzing naar “het zal wel tussen je oren zitten”. 


Soms hebben aanhoudende lichamelijke klachten wèl een medische oorzaak maar is genezing niet mogelijk of het duurt eindeloos. 
Met een systemische opstelling over somatische klachten ontstaat precies die ruimte waarin je kunt ontdekken wat je lichaam misschien al heel lang probeert te vertellen.

1. Gestolde gevoelens en wat het lichaam vasthoudt

Wat zijn gestolde gevoelens?

Zoals alles in het leven naar voltooiing of afronding beweegt, zo geldt dat ook voor onze gevoelens. Ze bewegen de hele dag door ons heen. Een gezonde emotie beweegt als een golf door je heen: het komt op, bereikt een piek en zakt weer weg. Wanneer je deze golf toestaat, voltooit een emotie zichzelf. Maar als je de onderliggende gevoelens onderdrukt, niet durft te voelen voltooit de golf zich niet. Wanneer de gevoelens te groot zijn en je overweldigen, ‘stollen’ ze in het lichaam.

Al in de 17e eeuw kende men de uitdrukking “Ergens mee in de maag zitten.”

Deze gestolde ervaringen blijven in ons lichaam aanwezig als spanning of stress. Ze blokkeren de levensenergie. Wanneer ze heel heftig zijn of zich herhalen, kunnen deze blokkades zich uiten als onverklaarde lichamelijke klachten.

Hoe stress zich in het lichaam vastzet¹

Stress is nuttig omdat het je in staat stelt adequaat te reageren op de buitenwereld. Als je je verslapen hebt zorgt het ervoor dat je in no-time aangekleed bent. Het lichaam heeft deze functie om je te helpen overleven. Lang geleden was dat nodig wanneer er een tijger in de bosjes ritselde.

Adrenaline maakt je alert en zorgt voor een snelle reactie als dat nodig is – de bekende fight-or-flight-reactie. Daardoor gaat ook de aanmaak van het ‘stresshormoon’ cortisol snel omhoog. 
Cortisol zorgt voor een algemene aanpassingsreactie van het lijf. Je krijgt extra energie ter beschikking omdat het lichaam functies uitschakelt die niet direct noodzakelijk zijn voor het overleven. Voorbeelden daarvan zijn het ervaren van vermoeidheid en pijn. 
In onze samenleving zit er geen tijger meer in de bosjes, maar ook als je bijvoorbeeld rustig ligt te slapen, vinden er nog allerlei stressreacties plaats in je lichaam.

Cortisol beïnvloedt vrijwel alle lichaamssystemen. Het raakt alles van je spijsvertering tot je immuunsysteem, van je slaapritme tot je cognitieve functies. Wanneer stress als een golf door je heen gaat, piekt het cortisolniveau. Daarna zakt het niveau weer.

Bij chronische stress blijft het cortisol niveau echter verhoogd. Dat kan leiden tot slaapproblemen, concentratie- en geheugenproblemen, stemmingswisselingen, gewichtstoename en zelfs hartproblemen. Ook de aanvankelijk tijdelijke onderdrukking van je immuunsysteem blijft bestaan.
Een langdurig onderdrukt immuunsysteem leidt tot:

• Verhoogd risico op infecties: De vatbaarheid voor infecties neemt toe, omdat het immuunsysteem de ziekteverwekkers niet goed kan bestrijden.
• Risico op kanker: Kankercellen worden minder goed opgeruimd.
• Chronische ontstekingen: Stress kan bijvoorbeeld leiden tot chronische ontstekingen die schadelijk zijn voor het lichaam, met mogelijk gevolgen zoals hartaandoeningen en diabetes type 2.
• Auto-immuunziekten: Soms kan het immuunsysteem het eigen lichaam gaan aanvallen, wat kan leiden tot auto-immuunziekten zoal reuma.
• Hormonen: de aanmaak van hormonen zoals testosteron en progesteron wordt onderdrukt, en leidt vaak tot minder seksueel verlangen.

Stress is geen modern verschijnsel, het is van alle tijden èn het is al net zo lang bekend dat het de rest van het lichaam beïnvloedt. Dr. Henry Maudsley schreef in 1895: “The sorrow which has no vent in tears may make other organs weep.”

Veelvoorkomende lichamelijke signalen

Het mooie -en soms ook het moeilijke- is dat elk lichaam zijn eigen taal spreekt. Hoe een verhoogd cortisolniveau zich uit, verschilt per persoon. De een krijgt hoofdpijn. De ander een stijve nek of schouders. Er is geen eenduidig verband is tussen een bepaalde gestolde gevoelens en een bepaald symptoom.

Toch zijn er een paar grote lijnen aan te wijzen (Els van Steijn²):

• Hoofdpijn → uitnodiging om primaire emoties te voelen
• Nek- en schouderpijn → te veel dragen wat niet van jou is
• Blaasontsteking → acute angst

En uit mijn eigen ervaring kan ik daaraan toevoegen:

• Chronische rugpijn → vastgehouden spanning, niet kunnen leunen op het leven
• Vermoeidheid → overlevingsstand, dissociatie

Rationeel kunnen we onszelf allerlei leugentjes op de mouw speelden. Maar het lichaam liegt niet. Ziekte en klachten zijn een ingang naar de boodschap van het lichaam. Ze kunnen wijzen op gestolde gevoelens, onverwerkte ervaringen of loyaliteiten die gezien willen worden. Systemische opstellingen helpen deze verborgen dynamiek zichtbaar te maken.

2. Aanhoudende lichamelijke klachten als boodschappers

In de systemische visie is ziekte geen fout van het lichaam, het is een boodschap. Het is geen vijand die bestreden moet worden. Het is ook geen blokkade die je zo snel mogelijk moet oplossen. In systemische visie wil de achterliggende oorzaak van de stress gezien worden, erkend worden.
Bert Hellinger gaat nog een stap verder: hij noemt het een inbreuk op iemands lot om een ziekte klakkeloos te bestrijden. Niet omdat heling niet welkom is, maar omdat elke klacht een plek heeft in de levensweg van iemand:

“Soms laat een opstelling zien dat de ziekte op zijn plaats is en dat de cliënt groeit dankzij deze ziekte.”

Dit is een zeer confronterend inzicht in het systemisch werk: soms is een klacht een oplossing. Een klacht kan iets in evenwicht houden of je beschermen:

• Ze leiden af van een pijn die te groot is om alleen te dragen.
• Ze zorgen ervoor dat je loyaal blijft aan iemand van wie je houdt.
• Ze geven vorm aan een verdriet dat anders geen plek heeft.

We horen het verhaal van het lichaam wanneer we ons afvragen: wat beschermt deze klacht eigenlijk? En wat zou er gebeuren als hij niet meer nodig was?

“Het symptoom is vaak een oplossing voor een nog niet onderkend probleem.”

3. Wat er gebeurt in een systemische opstelling?

Systemisch werk kijkt op een open en onbevooroordeelde manier naar wat er in een systeem zichtbaar wordt. Het woord systeem verwijst naar een groep waar we deel van uitmaken en alles wat daarbij hoort zoals de historie en de vaak ongeschreven regels over wie erbij mag horen, hoe we ons gedragen en de normen en waarden die we aanhangen. Zo’n groep kan je werk zijn, een vereniging, een kerkgemeenschap of je familie.

Een opstelling is een werkvorm waarmee heel efficiënt en effectief de verborgen dynamieken achter gestolde gevoelens, onverwerkte ervaringen of loyaliteiten onderzocht kunnen worden. Er wordt zonder oordeel gekeken naar wat er te zien en te voelen is, zonder meteen te interpreteren of op te lossen. Pas na de waarneming worden interventies mogelijk. Die helpen om de dynamieken zichtbaar te maken en te erkennen.

Bert Hellinger: “Erkennen is de meest helende beweging.”

Het resultaat is dat de spanning in het systeem kan weg vloeien – er hoeft niet langer iets volgehouden te worden dat niet vol te houden is. De blokkades zijn zichtbaar geworden en er ontstaat ruimte voor verandering, rust en groei. De gestolde gevoelens zijn weer vloeibaar geworden. Er ontstaat inzicht en ruimte. Daardoor komen er meer keuzemogelijkheden en dienen zich nieuwe mogelijkheden aan.

Dit geldt voor persoonlijke vragen en vastzittende patronen en ook voor onverklaarde lichamelijke klachten als rugpijn, ziekte of symptomen.

Hoe ziet een familieopstelling eruit?^4,5

En omdat we nou eenmaal onlosmakelijk lid zijn van onze familie, ligt de oorsprong van veel van onze vragen in het familiesysteem. Hoe zijn onze families met de geschiedenis omgegaan, met alle spanningen die daarbij hoorden? Hoe hebben zij pijnlijke situaties overleefd? Die manier van overleven van onze voorouders is vaak een bron van patronen die we als knellend ervaren.

De start van een opstelling

Alle deelnemers aan de opstelling zitten doorgaans in een kring. Aan het begin van de opstelling is er een kort gesprek met de cliënt waarin deze het thema toelicht. Daarna worden de elementen binnen de kring opgesteld die relevant zijn voor de vraag. Dit kan bijvoorbeeld een vader, of een grootmoeder zijn, maar ook een abstracte element. Andere deelnemers representeren deze elementen. De cliënt kijkt vanaf de zijkant naar de opstelling. De opgestelde representanten blijken de gevoelens, typische uitspraken en lichamelijke gewaarwordingen te ervaren van degene die zij representeren. Voor dit fenomeen bestaat nog geen wetenschappelijke verklaring. Het bijzondere is dat iedereen dit lijkt te kunnen zonder enige kennis van het element dat gerepresenteerd wordt.

Interventies tijdens de opstelling

Wanneer de representanten intuïtief een plaatsje in de ruimte hebben gevonden, wordt de onderlinge spanning vaak al duidelijk. Eventuele interventies zijn erop gericht de dynamiek binnen het systeem te (h)erkennen en die voorwaarden te scheppen waardoor de spanning in het systeem kan weg vloeien. Dat begint vaak met het verhelderen van de verhoudingen en dynamieken in het systeem. Door uit te zoomen en naar het grotere geheel te kijken, worden ineens verbanden zichtbaar. Je ziet dan hoe eerdere gebeurtenissen in het systeem samenhangen met de actuele vraag van de cliënt. Achteraf blijkt vaak dat de waarnemingen kloppen. Ook hiervoor ontbreekt nog een wetenschappelijke verklaring.
Een interventie kan bestaan uit het toevoegen van elementen, het maken van een (helende) beweging of het laten uitspreken van zinnen. Soms blijkt een zo’n zin precies dat te raken waarmee de cliënt heel anders met haar of zijn eerdere vraag om kan gaan.

Het afronden en integreren

In de eindfase van de opstelling neemt de vraagsteller vaak de plaats in van degene die hem/haar representeerde. Het lijfelijk ervaren van wat zich heeft laten zien is een belangrijk onderdeel van de integratiefase. De informatie mag langzaam en zacht landen. Het lichaam reageert vaak direct met ontspanning: de adem die zakt, de hartslag vertraagt, of een buik die warmer wordt. Mensen zeggen vaak dat ze zich ineens steviger voelen, alsof hun voeten meer contact maken met de grond.

Een cliënt zei: “Je kunt boeken lezen, filmpjes kijken of ChatGPT vragen om uitleg. Maar een opstelling moet je ervaren. De opstelling laat je voelen wat woorden nooit kunnen.”

Een opstelling met een klacht of ziekte

Een opstelling maakt dat het lichaam de vastgehouden stress kan loslaten. Het langdurig verhoogde cortisol niveau kan eindelijk weer gaan dalen. Daardoor wordt o.a. het immuunsysteem actiever. Het zelf-genezend vermogen van het lichaam wordt weer geactiveerd. Hiermee wordt regulier medisch ingrijpen ondersteund. Let wel: een opstelling is geen alternatief voor de dokter.

We zagen hierboven dat ook abstracte elementen kunnen worden opgesteld. Bijvoorbeeld het concept van ‘oervader of oermoeder’ maar ook ‘kerk’ of ‘oorlog’. En ook een ziekte, klacht of een symptoom.

Stephan Hausner, internationaal expert op dit gebied, laat in zijn werk altijd eerst de representant van de klacht spreken. Het klinkt vreemd dat een klacht iets kan zeggen, maar in de praktijk is het heel concreet. Door de klacht op te stellen zie je waar de representant van de klacht naar kijkt, bij wie hij gaat staan (of juist niet) en wat hij te zeggen heeft. Een opstelling met een klacht wordt daardoor een bijzonder proces: het ruimte geeft aan iets wat meestal stil bleef.

De klacht is vaak een uiting van:

• een vergeten of buitengesloten familielid,
• een onverwerkt verlies,
• schaamte of stil verdriet in de familielijn,
• een loyaliteit aan iemand die het zwaar had,
• een traumatische gebeurtenis die nooit aandacht kreeg.

En vaak -vaker dan je denkt- blijkt de klacht een vorm van liefde. Een manier om verbonden te blijven met iemand die er niet kon zijn. Een echo.

Vanaf dit punt volgt de opstelling het gebruikelijke pad dat hierboven reeds beschreven is. Wanneer de klacht zich gezien voelt en erkent is, kan hij zich uit de opstelling terugtrekken. Vaak zegt de representant van de klacht dan “ik ben niet meer nodig”.

4. Voorbeelden van transformatie door lichamelijke klachten

Enkele voorbeelden uit mijn praktijk met van opstellingen rond lichamelijke klachten:

1) De ernstige chronische rugklachten van de cliënt samen hingen met durven leven, met het aanvaarden van het Leven (met een hoofdletter). De cliënt gaf aan dat ze zolang ze zich kon herinneren altijd klein was gehouden. En als volwassene deed ze dat nog steeds uit zichzelf. Een week na de opstelling schreef ze dat de verdrongen pijn, angst en verdriet durfde te voelen en nu beetje bij beetje aan het verwerken was. Een half jaar later vertelde de cliënt dat de rugklachten bijna helemaal weg waren.

2) Het thema was de algehele stijfheid van het lichaam, niet goed kunnen bewegen. Het eren (d.w.z. erkennen en eerbied hebben voor) van het zware lot van een grootouder die op zeer jonge leeftijd moest vluchten voor oorlogsgeweld maakte dat het symptoom niet meer ‘nodig’ was. De representant van het symptoom stapte spontaan uit de opstelling met “ik ben niet meer nodig”.

3) Haar thema was een vrij weinig voorkomende, kwaadaardige en ongeneselijke aandoening van het beenmerg. Als gevolg daarvan is de cliënt chronisch vermoeid (veel rusten overdag) en moet vrij zware medicatie gebruiken. In de opstelling bleek ze sterk verbonden te zijn aan het trauma van oma (een verloren kindje). 
Direct na de opstelling heeft de cliënt veel meer energie en stort niet meer halverwege de dag in, ook de nachtrust was beter. Drie maanden na de opstelling bleek bij de routinecontroles in het ziekenhuis geen aanleiding gezien om de medicatie te verhogen (helaas ook niet verminderen). 
Na bijna een jaar schreef ze spontaan dat de ziekte er nog is maar de kwaliteit van leven aanzienlijk beter is.

4) Het thema van de cliënt was een reeds levenslange benauwdheid. Zijn vader was als kind getuige van het fusilleren van zijn grootvader in WOII in een Japans concentratiekamp. En aanwezig bij het overlijden van zijn grootmoeder aan astma in dat kamp. 
De opstelling liet een identificatie zien van de cliënt met zijn oma. Toen oma zei “deze astma hoort bij mij, niet bij jou” ervoer de cliënt een enorme bevrijding (van zijn benauwdheid).

5. Conclusie: ruimte voor herstel en nieuwe mogelijkheden

Aanhoudende lichamelijke klachten – of ze nu onverklaard, somatisch of psychosomatisch van aard zijn – vertellen vaak een verhaal dat we niet met ons hoofd kunnen begrijpen. Systemische opstellingen bieden een zachte en tegelijkertijd heldere manier om dat verhaal zichtbaar te maken. Door stil te staan bij wat je lichaam al die tijd heeft vastgehouden, ontstaat er rust en ruimte. Vaak komt er dan ook een nieuwe beweging op gang.

Een opstelling vervangt nooit medische zorg, maar kan wél een waardevolle aanvulling zijn. Het helpt je om te zien welke emoties, patronen of loyaliteiten meespelen in je klachten. Wanneer die stukken (eindelijk) gezien worden, ontspant het systeem. Mensen ervaren meer energie, minder spanning en soms ook een afname van hun klachten.

Het belangrijkste perspectief is dit: je hoeft het niet alleen te dragen. Wat vastzat kan weer gaan stromen. En wat verborgen bleef, mag zachtjes naar het licht komen. In dat proces ontstaat er niet alleen begrip voor je klacht, maar ook nieuwe ruimte om het leven met meer vertrouwen tegemoet te treden.